تبلیغات
اهالی بهشت و جهنم - محاسبه نفس

محاسبه نفس

نویسنده: مدیر وبلاگ
تاریخ: پنجشنبه 26 دی 1392 ـ 01:29

حضرت علی (علیه السّلام) می‌فرمایند:

«ثَمَرَةُ الْمُحاسَبَةِ إصْلاحُ النَّفْسِ»:

«نتیجه حسابرسی، اصلاح خویشتن است.»

مردم در یک تقسیم بندی به سه دسته تقسیم می‌شوند:

الف) كسانی كه در زندگی از نظر كمالات معنوی رو به جلو و پیشرفت هستند؛ روزی بر آن‌ها نمی‌گذرد مگر اینكه بهره‌ای از كمالات دارند.

ب) گروهی كه در زندگی درجا می‌زنند و اعمال را مكرر انجام می‌دهند و در اخلاق همان هستند كه بودند نه پیشرفت دارند نه عقب گرد.


ج) كسانی هستند كه در حال عقب گرد هستند و فردای آن‌ها بدتر از امروز آن‌هاست؛ و در نتیجه از نظر اخلاق در مرحله نازل‌تری هستند.

این تقسیم‌بندی مضمون حدیثی است از امام صادق (علیه السّلام) كه در ادامه، حضرت در جواب سؤال كننده‌ای كه پرسید انسان مقامش بالاتر است یا فرشته؟ حضرت فرمود:


«فَمَنْ غَلَبَ عَقْلُهُ شَهْوَتَهُ فَهُوَ خَیْرٌ مِنَ المَلائِكَةِ وَمَنْ غَلَبَ شَهْوَتُهُ عَقْلَهُ فَهُوَ شَرٌّ مِن البَهائِمِ»:

«اگر انسان عقلش بر شهوتش غلبه پیدا كند و در زندگی در حال پیشرفت باشد از فرشته بالاتر است، و اگر شهوتش بر عقلش غلبه پیدا كند از حیوان هم پست‌تر است.»

استفاده‌ای كه از این حدیث می‌كنیم این است كه زندگی فقط به درد گروه اول می‌خورد چون به هدف تكامل، كه همان اصلاح نفس و قرب به خدا باشد نزدیک می‌شوند.

حال باید خود را محاسبه كنیم ببینیم كه از كدام گروه هستیم، اگر دیدیم بر سرمایه اخلاق ما اضافه می‌شود از گروه اول هستیم اگر زیاد و كم نشد از گروه دوم هستیم، و اگر از سرمایه اخلاقی ما كم شد از گروه سوم هستیم.

علمای علم اخلاق گام چهارمی را كه برای تهذیب نفس ذكر می‌كنند، محاسبه است، و منظور از محاسبه این است كه هر كس در پایان هر سال یا ماه یا هفته یا روز به محاسبه كارهای خویش بپردازد، و عملكرد خود را در زمینه خوبی‌ها و بدی‌ها دقیقاً مورد محاسبه قرار دهد؛ مانند یک تاجر كه در پایان هر روز یا هفته یا ماه به حسابرسی تجارتخانه خود می‌پردازد.

محاسبه چه در امور دین و چه دنیا یكی از دو فایده را دارد: اگر صورت حساب او سود كلانی را نشان داد، دلیل بر صحت عمل است و اگر زیان زیادی را نشان داد دلیل بر نادرست بودن عمل است كه باید آن را اصلاح كند.

باید توجه داشت كه همه چیز در دنیا و آخرت دارای حساب است، چگونه انسان می‌تواند از حساب خویش در این جهان غافل باشد در حالی كه او باید فردای قیامت به حساب خود برسد و اگر بخواهیم بار ما در قیامت سبک باشد باید در این جهان به حساب خود رسیدگی كنیم.

روایات در این زمینه فراوان است، به عنوان نمونه چند حدیث را ذكر می‌كنیم:

1. رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) می‌فرمایند:

«حاسِبُوا اَنْفُسَكُم قبلَ اَن تُحاسَبُوا وزِنُواها قبلَ اَنْ تُوزَنُوا وتَجَهَّزُوا لِلْعَرْضِ الاَْكْبَر»:

«خویشتن را محاسبه كنید قبل از آنكه به حساب شما برسند و خویش را وزن كنید قبل از آنكه شما را وزن كنند و آماده شوید برای عرضه بزرگ (روز قیامت).»

2. امام علی (علیه السّلام) فرموده است:

«ما اَحَقَّ لِلاِْنْسانِ اَنْ تكونَ لَهُ ساعةٌ لا یَشْغَلُهُ شاغِلٌ یُحاسِبُ فیها نَفْسَهُ، فَیَنْظُرَ فیما اَكْتَسَبَ لَها وَعَلَیْها فی لَیْلِها وَنَهارِها»:

«چقدر خوب است كه انسان ساعتی برای خود داشته باشد، كه هیچ چیز او را به خود مشغول نسازد و در این ساعت محاسبه خویش كند و ببیند چه كاری به سود خود انجام داده و چه كاری به زیان خود، در آن شب و در آن روز.»

3. از امام كاظم (علیه السّلام) روایت شده است كه:

«یا هِشامُ لَیْسَ مِنّا مَنْ لَمْ یُحاسَبْ نَفْسَهُ فی كُلِّ یوم فَاِنْ عَمِلَ حَسَناً اسْتَزادَ مِنْهُ وَاِنْ عَمِلَ سَیِّئاً اِسْتَغْفَرَ اللهَ مِنْهُ وَتابَ»:

«كسی كه هر روز به حساب خویش نرسد از ما نیست، اگر كار خوبی انجام داده از خدا توفیق فزونی را بخواهد و اگر عمل بدی انجام داده استغفار كند و به سوی خدا برگردد و توبه كند.»

در اینجا به سه نكته مهم اشاره می‌كنیم:

اول: چگونه محاسبه نفس كنیم؟ بهترین راه همان است كه علی (علیه السّلام) بعد از نقل حدیث پیامبر اكرم (صلّی الله علیه و آله) كه فرمود:

«اَكْیَسُ الكَیِّسِینَ مَنْ حاسَبَ نَفْسَهُ»:

«عاقل‌ترین مردم كسی است كه به محاسبه خویش بپردازد.»

بیان می‌فرمایند: مردی از آن حضرت پرسید:

«یا أمیرَالمُؤمنینَ وَكیفَ یُحاسِبُ الرَّجُلُ نَفْسَهُ»:

«ای امیرمؤمنان، انسان چگونه نفس خویش را محاسبه كند؟»

امام (علیه السّلام) فرمود: هنگامی كه صبح را به شام می‌رساند، نفس خویش را مخاطب ساخته و چنین بگوید:

«ای نفس امروز بر تو گذشت و تا ابد بازنمی‌گردد و خداوند از تو درباره آن سؤال می‌كند كه در چه راه آن را سپری كردی؟ چه عمل در آن انجام دادی؟ آیا به یاد خدا بودی و حمد او را بجا آوردی؟ آیا حق برادر مؤمن را ادا كردی؟ آیا غم و اندوهی از دل او زدودی؟ و در غیاب او زن و فرزندش را حفظ كردی؟ آیا حق بازماندگانش را بعد از مرگ او ادا كردی؟ آیا با استفاده از آبروی خویش، جلوی غیبت برادر مؤمن را گرفتی؟ چه كار مثبتی امروز انجام دادی؟

سپس آنچه را كه انجام داده به یاد می‌آورد و اگر عمل خیری از او سرزده، حمد خدا و تكبیر او را به خاطر توفیقی كه به او عنایت كرده بجا می‌آورد، و اگر معصیت كرده از خداوند آمرزش می‌طلبد و تصمیم به ترک آن در آینده می‌گیرد ...»

دوم: نتایج و آثار محاسبه نفس چیست؟ در روایات، تعبیرات گوناگون در این زمینه آمده كه ذكر می‌كنیم:

امام علی (علیه السّلام) فرموده است:

«مَنْ حاسَبَ نَفْسَهُ وَقَفَ عَلی عیب هاهِ وَأَحاطَ بِذُنُوبِهِ وَاسْتَقالَ الذُّنُوبَ وَاَصْلَحَ الْعیب ها»:

«كسی كه محاسبه نفس خویش كند بر عیب‌های خویش واقف می‌شود، و از گناهانش باخبر می‌گردد و از گناه توبه می‌كند، و خود را اصلاح می‌نماید.»

و نیز فرمود:

«مَنْ حاسَبَ نَفْسَهُ سَعَدَ»:

«كسی كه به محاسبه خویشتن بپردازد، سعادتمند می‌شود.»

سوم: شرایط محاسبه نفس چیست؟ چند شرط را كه علمای علم اخلاق بیان كردند ذكر می‌كنیم:

1. در حساب كردن باید سخت‌گیر باشیم و كوچک‌ترین چیز را حساب كنیم از كوچكی گناه باید بترسیم، چرا كه كسی كه نافرمانی او را می‌كنیم بسیار بزرگ است.

2. كنجكاوانه محاسبه كنیم و چیزی را از قلم نیندازیم حتی یک حرف و سخن بیجا كه گفتیم در حسابمان بیاوریم.

3. محاسبه باید مستمر باشد و در طول سال انجام بگیرد.

4. بعد از حساب كردن باید نتیجه آن را بگیریم و ترتیب اثر بدهیم.

5. اگر دچار خلاف و اشتباه شد استغفار كند و عملاً جبران نماید. اگر آبروی مسلمانی را ریخته و مال كسی را از بین برد، رضایت و حلالیت بطلبد.

خدایا به همه ما توفیق محاسبه نفس را عنایت بفرما.1


1. گفتار معصومین (علیهم السّلام)، جلد 2. (با تفاوت در ظاهر متن)



تنزیل ـ قرآن آنلاین
نظرات () 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.